فقه هنر در دایره مسئله و گفتمان
به کوشش : اسماعیل آقابابائی بنی
ناشر: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی(وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی)
تهیه: پژوهشکده فقه و حقوق(گروه مسایل فقهی و حقوقی)
چاپ اول: پاییز۱۴۰۲
شمارگان: ۳۵۰
مرجع بهای کتاب : وبگاه رسمی نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
در قرآن کریم که منبع اصلی فقه است، دستکم از سه جهت به هنر پرداخته شده است: اول بیان برخی شاخصهای اساسی هنر، مانند زیبایی؛ دوم ذکر برخی خاستگاههای هنر خیز، مانند «قلم» و «بیان»؛ سوم بهکارگیری مصادیقی از اقسام هنرها، مانند هماهنگی آوایی و صوتی واژگان در سجع خاص قرآنی. در هر سه جهت، پردازش تمجیدی و تشویقی قرآن کریم آشکار است. البته، تمجید قرآن از هنر در شکلهای یادشده مانع از این نیست که برخی از ممنوعههای استفاده از آن گوشزد شود؛ مانند «لهوالحدیث»[۱] که در برخی روایات بر غنا و آوازهخوانی معصیتآلود تطبیق شده است.[۲]
نمونۀ بیان شاخصهای هنر را در آیاتی که مادۀ «حسن»، به معنای زیبایی بهکاررفته، میتوان ملاحظه کرد. زیبایی یکی از شاخصهای آشکار هنر است؛ به گونهای که برخی فلاسفۀ هنر «زیباییشناسی» را در عامترین معنای خود به اجمال با «فلسفۀ هنر» معادل دانستهاند.[۳] در قرآن کریم، دربارۀ آفرینش حضرت مریم میخوانیم: « … وَ أَنْبَتَها نَباتاً حَسَنا… ».[۴] در اینجا زیبایی باطن که برخی مفسران از آن با تعبیر قرآنی «طهارت» یاد کردهاند،[۵] در مراد داخل است؛ ولی دلیل نمیشود شامل زیبایی ظاهری و شکلی که برخی دیگر اشاره یا تصریح کردهاند،[۶] نشود. همچنین از برخی نعمتهای بهشتی، تعبیر به «خیرات حسان»[۷] و «عبقری حسان»[۸] شده که به معنای زیبایی است. اصل آفرینش انسان نیز در «احسن تقویم» رخ داده است.[۹] نمونۀ ذکر خاستگاههای هنرخیز سوگند به قلم در «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ»[۱۰] و ستایش آن در «الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَم»[۱۱] است. در آیۀ نخست، هم قلم و هم نوشتن با آن ستوده شده است و در آیۀ دوم مطلق قلم که افزون بر نوشتن میتواند ابزار آفرینش آثار هنری دیگری هم نیز باشد.
هنر در جهان معاصر با اقسام متعدد و متنوع خود، سراسر زندگی فردی و اجتماعی بشر را فراگرفته است. ازآنجاکه آفرینش اثر هنری و تأثیرپذیری از آن شامل دستهای رفتارهای جوارحی و جوانحی است، با دانش و دادههای فقه که موضوع آن رفتارهای انسان است، تداخل مییابد. این تداخل، هم در تاریخ فقه و محتویات آن، با احکامی دربارۀ آوازهخوانی، صورتگری و… نمایان است و هم در تاریخ هنر در میان مسلمانان قابل مطالعه است.
فقه استوار، گرانسنگ و پویای امامیه، فعلیت و ظرفیت عمیق و گستردهای در رویارویی و تعامل با هنر معاصر دارد؛ ازاینرو پژوهشکدۀ فقه و حقوق چند سالی است بهویژه با تمسک و استظهار به رهنمودهای رهبر معظم انقلاب در ضرورت پرداختن به فقه هنر میکوشد آثاری سترگ دراینباره تولید و عرضه کند. مجموعۀ حاضر در طلیعۀ این تلاش، نوعی افقگشایی است که شرح آن در مقدمه، پیش روی خوانندگان محترم است. تدوین، تنظیم و مستندسازی این مجموعه به همت و کوشش همکار فرهیختۀ پژوهشکده، دانشیار گروه مسائل فقهی ـ حقوقی، جناب آقای دکتر اسماعیل آقابابائیبنی به انجام رسیده است. در اینجا از ایشان صمیمانه سپاسگزاری میکنیم.
در انجام و نشر این اثر، همکاران دیگری در پژوهشگاه و پژوهشکده نقش داشتهاند که از ایشان نیز بهویژه این عزیزان قدردانی و سپاسگزاری میشود: اعضای شورای پژوهشی پژوهشکده، شامل حجج اسلام و المسلمین محمد قائینی، دکتر کاظم قاضیزاده، ارزیابان تفصیلی و مکتوب پژوهش، دکتر محمد صالحی (مدیر گروه مسائل فقهی ـ حقوقی)، محمدعلی خادمی کوشا (مدیر گروه دانشهای وابسته)، سیدمحمدرضی آصفآگاه اشکوری (مدیر گروه فلسفه فقه و حقوق) و رسول نادری (رئیس ادارۀ پژوهش)؛ همچنین کارشناس گروه مسائل حجتالاسلام و المسلمین محمد گودرزی و همکارانمان در نشر پژوهشگاه، بهویژه مدیر محترم آن جناب آقای محمدباقر انصاری.
سیف الله صرامی
مدیر پژوهشکده فقه و حقوق
[۱]. لقمان: ۶.
[۲]. محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ ج۵، ص۱۱۹ و ج۶ ص۴۳۱.
.[۳] نوئل کارول؛ درآمدی بر فلسفۀ هنر؛ ص۲۴۶.
.[۴] آلعمران: ۳۷.
.[۵] سیدمحمدحسین طباطبایی؛ المیزان؛ ج۳، ص۱۷۳.
.[۶] محمدباقر ملکی میانجی؛ مناهج البیان؛ ج۳، ص۲۳۱.سعید حوری؛ الاساس فی التفسیر؛ ج۲، ص۷۶۳.
[۷]. الرحمان: ۷۰.
.[۸] الرحمان: ۷۶.
[۹]. تین: ۴.
[۱۰]. قلم: ۱.
[۱۱]. علق: ۴.
انقلاب اسلامی ایران سرآغاز ورود جدی یکی از گرانبهاترین دانشها یعنی فقه شیعه به عرصۀ حکومت و پاسخگویی به مسائل روز است. از سوی دیگر تنوع موضوعات و بروز مسائل نوپیدا از دو زوایۀ موضوعشناسی و حکمشناسی توجه به فقه را جدیتر میکند و تلاش برای یافتن پاسخهای جدید برای این دست مسائل را ضرورت میبخشد.
در خصوص هنر گرچه برخی مسائل همچون مجسمهسازی از گذشته مطرح بوده و هست، برخی دیگر به واسطۀ پیشرفت تکنولوژی و دانش بشری، سابقه ندارند؛ درنتیجه یافتن پاسخ درخور تلاشی دوچندان میطلبد. اگر هنر را تبدیل تصورات در ذهن به تجسم عینی یا مجازی تعریف کنیم، امروزه هنر در قالبهای گوناگونی خود را مطرح میکند که با پیچیدگیهای چشمگیری، هم در ناحیۀ موضوع و هم در ناحیۀ حکم همراه است.
این نوشته که حاصل چهار نشست علمی در موضوع فقه هنر است، با دو هدف طرح موضوع و تلاش در حکمشناسی موضوعات نوپیدا تهیه شده است. ترتیب نشستها بر اساس تاریخ برگزاری تنظیم شده است و عبارت اند از:
۱. نشست اول با موضوع «اسمگرایی، کارکردگرایی و هویتگرایی در فقه و هنر» بحث جدیدی را در موضوع رابطۀ حکم با عبارتهای بهکاررفته در آیات و رویات مطرح میکند و به این پرسش پاسخ میدهد که نگاه اسمگرایانه به موضوعات بهکاررفته در متون دینی با نگرش کارکردگرایانه چه تفاوتی دارد و آثار این دو نگرش در احکام فقهی چگونه بروز میکند و بهمناسبت از هویتگرایی و آثار آن نیز سخن به میان میآورد. نتیجۀ بحث در مباحث گوناگون فقهی بهویژه آثار هنری روشن میشود.
هر یک از نگرشهای یادشده مخالفان و موافقانی دارد و هر دسته از فقیهان ادلهای اعم از آیات و رویات را مستند رأی خود ذکر میکنند. استاد محترم آیتالله ابوالقاسم علیدوست (عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی و استاد درس خارج حوزۀ علمیۀ قم) این بحث مهم را مطرح کرده و بهتفصیل بدان پرداختهاند.
۲. توجه به طرح چهار مصداق از کارهای هنری در فقه یعنی غنا، صورتگری (اعم از نقاشی و مجسمهسازی)، نواختن با سازهای موسیقی که گاه در فقه از آن به «استعمال آلات لهو» یاد میشود و رقص، این پرسش مهم را در طرح هر چهار عنوان یادشده در فقه میتوان دید که انگیزه و محتوا چه تأثیری در حلیت یا حرمت هنرهای یادشده دارد؟
با توجه به اینکه آرای متفاوت فقهی را در هر یک از چهار موضوع فوق شاهدیم و به تناسب میتوان همان مباحث را در مصادیق نوپیدای هنری نیز مطرح کرد، کرسی ترویجیای با عنوان «نقش انگیزه و محتوا در حلیت و حرمت هنر» به این موضوع اختصاص یافت. ارائهدهندۀ بحث حجتالاسلام و المسلمین سیفالله صرامی (از اعضای هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و رئیس پژوهشکدۀ فقه و حقوق و استاد درس خارج حوزۀ علمیۀ قم) بودند و نقد آن را استادان محترم حجتالاسلام و المسلمین محمدعلی خادمی کوشا (از اعضای هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مدیر گروه دانشهای وابسته به فقه و از استادان درس خارج حوزۀ علمیۀ قم) و حجتالاسلام و المسلمین محمدعلی حیدری (عضو هیئت علمی و مدیر گروه دین، فرهنگ، هنر و ارتباطات در حوزۀ علمیۀ مشکات و مدرس حوزه و دانشگاه) بر عهده داشتند.
طرح و نقد مسئله در یک جلسۀ علمی و شنیدن آرا و استدلالهای دو طرف از مزایای این دست نشستهای علمی است که طبعاً در بحث فقه و هنر هم میتواند زوایای جدیدی را برای بحث و بررسی بیشتر پیش روی محققان قرار دهد.
۳. سومین نشست از سلسهنشستهای در موضوع فقه هنر را به بحث «آزادی بیان با تأکید بر آفرینشهای هنری» اختصاص دادیم. ازآنجاکه هنر خود زبان گویای هنرمند است و گاه برخی محدودیتها اعم از حقوقی یا نگرشهای فقهی میتواند مانعی در توسعۀ آثار هنر به شمار آید یا بهعکس اصول حقوقی و ادلۀ فقهی که از آزادی بیان به عنوان یک ارزش یاد میکند، زمینۀ بالندگی هنرمند را فراهم میآورد. این نشست در نوع خود زوایای گوناگونی را مطرح میکند و به بحث میگذارد.
استاد محترم دکتر محمود حکمتنیا (از اعضای محترم هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی) عهدهدار طرح و بررسی این مباحث در نشست یادشده بودند و نقد سخنان ایشان را دکتر سیداحمد حبیبنژاد (عضو هیئت علمی دانشگاه تهران (پردیس فارابی قم)) و حجتالاسلام و المسلمین رضا اسلامی (از اعضای هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و مدرس حوزه و دانشگاه) بر عهده داشتند.
۴. یکی دیگر از مصادیق نوپیدا در عصر حاضر برای هنر را میتوان بازیهای رایانهای دانست که با برگزاری نشستی با عنوان «بازیهای رایانهای، چیستی، ضرورتها و چالشهای فقهی آن» با دعوت از استادان حوزه و دانشگاه بدان پرداختیم.
این بحث، هم به لحاظ موضوعشناسی و هم از نظر حکم فقهی با ارائۀ استادان زیر به انجام رسید: دکتر بهروز مینایی (عضو هیئت امنای بنیاد ملی بازیهای رایانهای و دانشیار دانشگاه علم و صنعت)، حجتالاسلام و المسلمین محمدعلی خادمی کوشا (عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مدیر گروه دانشهای وابسته به فقه و از مدرسان دروس سطوح عالی حوزۀ علمیۀ قم) و دکتر سیدمحمدعلی سیدحسینی (معاون پژوهش بنیاد ملی بازیهای رایانهای و رئیس مرکز تحقیقات بازیهای دیجیتالی (دایرک)).
این نشست علمی گرچه توانسته به برخی مسائل نوپیدا در این زمینه پاسخ دهد، بخش چشمگیری از مباحث آن بر موضوعشناسی و معرفی موضوعاتی برای تحقیقات فقهی در آینده اختصاص یافته است که امید است تلاش طلبههای جوان در پاسخگویی به مسائل مطرحشده، زمینۀ تهیۀ آثار فاخر فقهی را در قالب رسالههای سطح سه و چهار حوزۀ علمیه فراهم آورد.
این نوشته حاصل تلاش پژوهشکدۀ فقه و حقوق در برگزاری جلسات یادشده و ارائه و شرکت استادان گوناگون از حوزه و دانشگاه است، امید میرود زمینۀ بحثهای علمی و فقهی متعدد را در حوزۀ فقه هنر فراهم آورد.
در پایان از استادان شرکتکننده در جلسات، حاضران محترمی که خود از فرهیختگان حوزه و دانشگاه بودند و با طرح پرسشها بر غنای مباحث افزودند و همکاران دیگری که هر یک سهمی در بهثمرنشستن این تحقیق داشتند، سپاسگزارم و توفیق همگان را در خدمت به دین از درگاه حق تعالی مسئلت دارم.
اسماعیل آقابابائی بنی
تابستان ۱۴۰۰ شمسی